Σάββας Μπακιρτζόγλου | Ψυχολόγος – Ψυχαναλυτής
Μέσα σ’ ένα κλίμα φεουδαρχικού ακαδημαϊσμού ο S. Freud χρησιμοποίησε τον μύθο του Οιδίποδα που τόσο οδυνηρά εκφράζει το νόημα του ελληνικού παράλογου, για να δημιουργήσει ένα σύμβολο και μια μεταφορά της ενδοσκόπησης.
Ο Οιδίπους όπως και ο προφήτης, θυσιάζει την όραση για να κοιτάζει μέσα του. Η συνάντηση του ανθρώπου με τον εαυτόν του συντελεί στο να εμφανίζονται οι πιο γόνιμες και ευφάνταστες δυνάμεις. Άλλωστε ο Canetti (1987) στο έργο του “Αuto da fe”σημειώνει ότι το προεξάρχον όργανο της εμπειρίας δεν είναι η όραση-η προνομιούχα αίσθηση η οποία από τον Αριστοτέλη και εντεύθεν αποτελεί το κατ’εξοχήν κανονιστικό όργανο του δυτικού πολιτισμού-αλλά μάλλον η ακοή και η όσφρηση, εκφράσεις της αισθητηριακής αμεσότητας του κορμιού, της σωματικότητας και του ζωώδους.
H προεξάρχουσα και γνωστή εκδοχή του μύθου είναι η Ομηρική. Κατά τις προ-ομηρικές παραλλαγές ο Λάιος είχε μια πρώτη γυναίκα με την οποία έκανε τον Οιδίποδα και την Ιοκάστη την παντρεύτηκε σε δεύτερο γάμο. Με αυτήν την έννοια η Ιοκάστη με την οποία παντρεύεται εν τέλει ο Οιδίπους δεν είναι η μαμά του αλλά μητριά του: πρόκειται επομένως για «ψυχική αιμομιξία». Είναι λοιπόν ο Όμηρος και στη συνέχεια οι αρχαίοι τραγωδοί οι οποίοι θεμελίωσαν την εκδοχή ότι η Ιοκάστη παντρεύτηκε τον ίδιο της το γιό!
Κατά μία παραλλαγή του μύθου η Σφίγξ είναι νόθα κόρη του Λάιου την οποία εκείνος απέκτησε πριν από το γάμο του. Έτσι για τον ψυχαναλυτή – σ’ αυτήν την παραλλαγή -η πάλη ανάμεσα στη Σφίγγα και στον Οιδίποδα αναπαριστά τον ανταγωνισμό μεταξύ αδερφών. Ο Λάιος , ο πατέρας του Οιδίποδα, δεν έδωσε στο γιό του κανένα όνομα και έβαλε το βοσκό του να του τρυπήσουν τους αστραγάλους. Σκεπτόμενοι ψυχαναλυτικά η ουλή που προκύπτει σχετίζεται με την επιθυμία του πατέρα να πεθάνει ο γιος του. Μετά την αυτοκτονία της Ιοκάστης ακολουθεί σειρά αυτοκτονιών στους απογόνους του Οιδίποδα και έτσι το γένος των Λαβδακιδών εξαλείφεται.
Ο φιλόσοφος Hegel (19ος αιών) είδε στη μορφή του μοιραίου βασιλιά των Θηβών την αρχή της ηθικής και διανοητικής αυτοσυνειδησίας του δυτικού ανθρώπου. Κατ’ αυτόν ο Οιδίπους δείχνει τον τρόπο με τον οποίον αναδύεται η έννοια της ηθικής και η αναγνώριση της ενοχής, όταν δεν υπήρχε ακόμη συνείδηση ότι διαπράττεται κάποιο έγκλημα.
Ο Nietzsche είδε στον Οιδίποδα το παράδειγμα της ενοχής του ανθρώπου επειδή θέλει να εξουσιάσει τη φύση. Το να λύσει ο άνθρωπος το αίνιγμα της Σφίγγας, είναι σα να θέλει να λύσει το αίνιγμα της φύσης (Ύβρις). Η σοφία είναι μια παρά φύση βδελυγμία, σαν τις «παρά φύση πράξεις» όπως η αιμομιξία και η πατροκτονία, αφού μέσω της σοφίας ο άνθρωπος ασκεί βία στη φύση αναγκάζοντας την να φανερώσει τα μυστικά της.
Ο Freud σημειώνει ότι η τραγωδία του Οιδίποδα συμπυκνώνει την αντίθεση μεταξύ της πανίσχυρης θέλησης των θεών και της μάταιης εναντίωσης των ανθρώπων που απειλούνται με συμφορά. Το δίδαγμα είναι η υποταγή του ανθρώπου στη θεία θέληση και η κατανόηση της ανισχυρότητάς του. Ο Freud σε όλη τη ζωή του συνέχισε να μελετά τον Οιδίποδα Τύραννο και να τελειοποιεί την ερμηνεία του. Στις τελευταίες του μελέτες ισχυριζόταν ότι ο θεϊκός χρησμός στην τραγωδία συνιστά μια μεταμφίεση των ασυνείδητων επιθυμιών του. Αυτό επιτρέπει να καταστεί ορατό το ασυνείδητο.
Κατά τον Α. Γιαννάκουλα (2002) η επιστήμη ασχολείται με το δράμα νοούμενο ως δράση, ως σύνολο αντικειμενικών πράξεων ενώ η ψυχανάλυση ως επιστήμη αναφέρεται στην τραγωδία. Στο δράμα οι αιτίες είναι ενδεχομένως εξωτερικές και το πρόβλημα μπορεί να επιλυθεί με την επιστημονική πρόοδο (με τεχνολογικά και πρακτικά μέσα), ενώ στην τραγωδία, χώρος και χρόνος, αγάπη και μίσος, ομοιότητα και διαφορά συνυπάρχουν ακριβώς όπως στο ασυνείδητο. Ο συγγραφέας σημειώνει πως οι τεχνολογικές διευκολύνσεις, η βελτίωση του βιοτικού επιπέδου, οι υγιεινές εγκαταστάσεις, τα καλύτερα ψυχιατρεία κ.λ.π. μπορούν να επιλύσουν σε κάποιο βαθμό το δράμα του ψυχιατρικού ασθενούς, αλλά δε θα μπορέσουν ποτέ ν’ αλλάξουν την ευπάθεια του, δε θα μπορέσουν να επιλύσουν τις εσωτερικές συγκρούσεις που συνδέονται και συνυπάρχουν με την προσωπική του ιστορία. Δεν αρκούν καινούργιες διατάξεις ώστε να καλυφθεί το ανεκπλήρωτο κενό του υιοθετημένου παιδιού, ούτε η νομιμοποίηση των εκτρώσεων μπορεί ν’ αποδώσει αθωότητα κι εμπιστοσύνη στη γυναίκα απελευθερώνοντας την από την αμφιθυμία ή την ενοχή της.
Η ελληνική τραγωδία από τον Αισχύλο ως τον Ευριπίδη αντιμετωπίζει κατάματα το αίνιγμα των επιθυμιών και των φόβων μας. Το αίνιγμα της ανθρώπινης μοίρας. Ήθη, παθήματα, πράξεις. Στις κλασικές τραγωδίες, όπως «Οιδίπους Τύραννος» Σοφοκλή, «Αντιγόνη» Σοφοκλή, «Ορέστεια» Αισχύλου, «Ηλέκτρα» Σοφοκλή, βλέπουμε τα οικογενειακά πάθη και δράματα στους οίκους των Λαβδακιδών και των Ατρειδών, υπό την πίεση τέτοιων ώσεων. Χαρακτηριστικοί οι στίχοι του Σοφοκλή : «Τώρα στο σπίτι του Οιδίποδα φάνηκε φως απάνω στη στερνή του ρίζα. Όμως των κάτω θεών το φονικό την θερίζει δρεπάνι, η τύφλα του νου και ο αστόχαστος λόγος » (Αντιγόνη,στιχ.599-603). «Ω φως, για τελευταία τώρα φορά μακάρι να σ’ αντικρίσω εγώ , που έχω αποδειχτεί και πως
γεννήθηκα από εκείνους που δεν έπρεπε και πως πλάγιασα μ’ εκείνους που δεν έπρεπε και πως σκότωσα εκείνους που δεν έπρεπε» (Οιδίπους τύραννος 1183-1185).
* Πηγή : Σ. Μπακιρτζόγλου «Οι Νευρώσεις μας: Από τη θεωρία στην κλινική πράξη».
Μπορείτε να αγοράσετε όλο το σύγγραμμα από την Βιβλιοθήκη του Προγράμματος ΕΠΕΚΕΙΝΑ ΕΔΩ.
