Με αφορμή τον “Don Giovani” του Μozart
Σάββας Μπακιρτζόγλου | Ψυχολόγος – Ψυχαναλυτής
Κατά τους ψυχαναλυτές οι πολυάριθμες γυναίκες που έπρεπε διαρκώς να κατακτά ο Don Giovanni αναπαριστούν τη μοναδική αναντικατάστατη μητέρα. Οι αντίζηλοι και ανταγωνιστές που απάτησε, διέσυρε πολέμησε και τελικά σκότωσε αναπαριστούν το μοναδικό, θανάσιμο, ακαταμάχητο εχθρό, τον πατέρα. Ο Leporello είναι βοηθός, φίλος και έμπιστος του σε όλες τις ερωτικές υποθέσεις του. Έτσι έχει απαράδεκτες κρίσεις π.χ. σερβίροντας στο δείπνο βουτάει από το τραπέζι το καλύτερο κομμάτι. Ως υπηρέτης προσπαθεί ν’ αποφύγει κάθε κίνδυνο, αρνείται ανά πάσα στιγμή τη δουλειά: κατά τον κύριο κ ο υπηρέτης! Ο Don Giovanni του επιτρέπει αυτές τις ελευθερίες επειδή τον έχει ανάγκη.
Στον περίφημο κατάλογο των εγκαταλειμμένων θυμάτων-γυναικών του αφέντη του, ο Leporello διαβάζει τη λίστα με την αληθινή περηφάνια του υπηρέτη που ταυτίζεται με τον κύριο του. Η πονηριά με την οποία διαφεύγει από τις επικίνδυνες καταστάσεις στις οποίες τον εκθέτει ο κύριος του δείχνει ότι είναι ίδιος και απαράλλακτος μαζί του. Ανάμεσα στους δυο υπάρχει ψυχική αλληλεξάρτηση.
Δε μπορούμε να φανταστούμε τον Don Giovanni χωρίς τον Leporello υπηρέτη του και κομπάρσο: τα δυο πρόσωπα συγχωνεύονται σε μια και μόνη ψυχολογική οντότητα.
Ο Leporello συνδέεται με την ανάδειξη του χαρακτήρα του ήρωα. Πράγματι σε όλα τα μεγάλα ποιητικά έργα βρίσκουμε παρουσίαση χαρακτήρων που αλληλοσυμπληρώνονται :στους Θερβάντες, Γκαίτε, Μπαλζάκ, Ντοστογιέφσκι μέχρι τα έργα της πιο σύγχρονης λογοτεχνίας.
Δυο πρόσωπα (εδώ Don Giovanni και Leporello) αντιπροσωπεύουν έναν μόνο χαρακτήρα : η συγχώνευση τους μας επιτρέπει να καταννοήσουμε πλήρως αυτόν τον χαρακτήρα. Αν ο Don Giovanni είναι ο επιπόλαιος ασυνείδητος ευγενής που δε σέβεται τίποτα ο Leporello αντιπροσωπεύει την πλευρά του Don Giovanni που αποτελεί την κριτική, το φόβο, τη συνείδηση του ήρωα.
Ο καλλιτέχνης-συγγραφέας δημιουργεί το ιδανικό συλλογικό Εγώ μέσω της προβολής, σε άλλα πρόσωπα, της λειτουργίας της συνείδησης. Έτσι ο Leporello
αντικαθιστά τον κύριο του σε όλες τις δυσάρεστες καταστάσεις. Κατ’αυτόν τον τρόπο του επιτρέπεται να τον κρίνει, δηλαδή να τον συμπληρώνει, τρόπος του λέγειν, στη συνείδηση που του λείπει (όλα τα στοιχεία που θα μπορούσαν να βάλουν χαλινάρι στις υπερβολές της προσωπικότητας του Don Giovani έχουν καταργηθεί).
Έτσι, στο πρώτο μέρος του έργου βλέπουμε με ποιο τρόπο ο Leporello καταδικάζει την άσωτη ζωή του κυρίου του και με πόση αποστροφή τον ακολουθεί. Το αίσθημα της ενοχής εκδηλώνεται σαφέστερα στη σκηνή στο σπίτι της Donna Elvira (πράξη ΙΙ), όπου κύριος και υπηρέτης απειλούνται ταυτόχρονα με θάνατο, για να κορυφωθεί στη σκηνή του νεκροταφείου και αργότερα στο δείπνο όπου οι ενοχές παίρνουν την μορφή δράματος : το μαρτύριο της συνείδησης οδηγείται σ’έναν παροξυσμό. Οι τύψεις συνειδήσεως ενσαρκώνονται στο Leporello, τον σωσία του Don Giovanni (κατ’αντιστροφή).
Υπάρχει στενή ψυχολογική σχέση ανάμεσα στο θέμα του «σωσία» και το πρόβλημα του ηρωικού ατόμου. Έτσι εξηγείται γιατί μερικές φορές ο Leporello σαν αληθινός σωσίας του κυρίου του τον αντικαθιστά κυρίως όταν πρόκειται για γυναίκα. Στις πολυάριθμες ιστορίες όπου γίνεται λόγος για σωσία, η τρέλα από την οποία προσβάλλεται ο ήρωας εκπροσωπείται-προσωποποιείται από αυτόν τον σωσία: Ο Σωσίας ως σύμβολο της τρέλας!
Πηγές Rank O.(1997). Don Juan et le Double. Aθήνα, Ελληνικές Εκδόσεις
Μπακιρτζόγλου Σ. 2003- σήμερα Σημειώσεις Προγράμματος Επέκεινα Ψυχαναλυτική Πράξη
